Radyoaktif Maddelerin Taşınması

Türkiye’de radyoaktif maddelerin özellikle kara, hava, deniz yolu ile güvenli taşınması sistemi IAEA’nın taşıma güvenliği yönetmelikleri ve taşıma standartlarını belirleyen uluslararası belli başlı kuruluşların [ IATA-International Air Transport Association DGR(Dangerous Goods Regulations), ICAO-International Civil Aviation Organization Technical Instructions, IMO-International Maritime Organization IMDG(International Maritime Dangerous Goods) Code ] , tehlikeli maddelerin taşınmasına yönelik hazırlanmış olan tavsiye ve talimatları çerçevesinde ve bir dizi uluslararası antlaşma ile tesis edilmiştir.

Ülke içi suyolu taşımacılığı(inland waterways) ülkemizde kararlı rejimi olan ırmakların bulunmaması nedeni ile yapılmamaktadır.Ayrıca halihazırda demiryolu ile radyoaktif madde taşımacılığı da gerçekleştirilmemiştir.Ancak mevcut mevzuat ve uygulama koşulları bu yönde gelebilecek talepler için de geçerlidir.

Radyoaktif madde taşımacılığı başta tıbbi, endüstriyel, araştırma amaçlı radyoizotoplardan radyoaktif atık ve nükleer yakıt çevriminde olan maddelerin sevkiyatına kadar uzanan bir çeşitlilik içerir. Tüm dünyada her yıl 20-40 milyon radyoaktif madde paketi sevkiyatı yapılmaktadır.Bu sayının büyük kısmını kısa yarı ömürleri de dikkate alınarak çoğunlukla havayolu ile taşınan ve tıpta teşhis ve tedavi amaçlı kulanılan radyoizotopları içeren paketler oluşturmaktadır.

Radyoaktif madde taşınmasında ana amaç radyasyon ve nükleer kritiklik risklerine karşı halkın, görevlilerin ve çevrenin güvenliği açısından yeterlilik sağlayacak güvenlik standartlarının belirlenmesi ve en yüksek seviyede uygulanmasıdır.Bu amaçla, taşınacak radyoaktif madde olası kaza koşulları da gözetilerek sevkiyat sırasında yeterli korumayı sağlayacak uygun taşıma kaplarında nakledilir. Dolayısıyla, radyoaktif maddenin taşınmasında en büyük rol doğrudan paket olarak isimlendirdiğimiz taşıma kaplarının güvenliğine dayanır.Paket güvenliği, uygun paket tasarımından, paketin nakli sırasındaki güvenlik kriterlerinin sağlanması ve alıcıya teslim edilmesini takip eden süreç içinde gönderici sorumluluğundadır.

Radyoaktif Madde Taşımacılığında Kullanılan Paket Tipleri

. Adi Paketler ( Excepted Packages )

. Endüstriyel Paketler ( Industrial Packages ):

– A Tipi Paketler ( Type A – Packages)
– B Tipi Paketler ( Type B – Packages )

1. ADİ PAKETLER

Adi maddeler çok düşük radyoaktivite içeren maddelerdir. Bunlar çevreyle etkileştiklerinde önemli bir tehlike oluşturmazlar. Bu tip paketlere örnek olarak:

  • Radyoaktivite içeren saat,elektronik cihaz gibi mamul madde paketleri,
  • Doğal uranyum, doğal toryum, tüketilmiş uranyum ve diğer radyoaktif maddeleri içeren paketler,
  • Radyofarmasötikler, immunoassay takımları, küçük kapalı kontrol kaynakları içeren paketler,
  • Daha önce içinde radyoaktif madde bulunan, fakat sonra temizlenmiş ve yüzey bulaşması limitlerin 1000 kat altına kadar indirilmiş olan paketler verilebilir.

Adi paketlerde paketlenmemiş bir aletin yüzeyinden 100 mm uzaklıkta herhangi bir noktada radyasyon seviyesi 0.1 mSv/ h ‘ den daha fazla ve paket yüzeyinin herhangi bir noktasında radyasyon seviyesi 5 mSv/h ‘ den daha fazla olamaz. Adi paketler büyük bir tehlike içermemekle beraber, yine de bu paketlere dikkatli bir şekilde davranılmalı ve güvenilir bir şekilde taşınmalıdır.

ENDÜSTRİYEL PAKETLER

Endüstriyel paketler, düşük özgül aktiviteli madde ( Low Specific Activity Material – LSA ) ya da yüzeyi bulaşmış cisimleri ( Surface Contaminated Object – SCO ) taşımada kullanılır.

Düşük Özgül Aktiviteli Madde ( LSA ):

Yapısı itibariyle birim kütlesi başına düşen aktivitenin çok düşük olduğu maddedir. 3 gruba ayrılır:

LSA – I : Fiziksel olarak solunum ya da sindirim yoluyla meydana getirebileceği önemli bir doz etkisinin ortaya çıkması için oldukça büyük kütlesine maruz kalmayı gerektirecek ışınlanmamış doğal ya da tüketilmiş uranyum ve toryum bileşikleri ile yönetmelik çerçevesi dışında tutulan radyoaktif maddelerin özgül aktivitelerinin 30 katını aşmayacak aktiviteye sahip maddelerdir.

LSA – II : Tahmini özgül aktivitesi katı ve gazlar için 10-4 A/ g ve sıvılar için ise 10-5 A/ g değerini aşmayan radyoaktif maddelerdir.

LSA – III : Kendisi aktif olmayan, fakat radyoaktivitenin bünyesinde düzgün dağıldığı bağlayıcı maddelerdir ( çimento, zift gibi ).

Yüzeyi Bulaşmış Cisim (SCO):

Kendisi radyoaktif olmayan, fakat radyoaktivitenin yüzeyinde dağıldığı cisim, cihaz ya da malzeme olup bunlar da temel olarak 2 gruba ayrılır:

  • SCO – I
  • SCO – II

SCO – I : Ortalama 300 cm2 yüzey üzerinde,

Sabit Olmayan Bulaşma: 

      b ve g yayıcılar ve düşük seviyede zehirleyici özelliğe sahip a yayıcıları için 4 Bq / cm

      ‘yi veya yüksek seviyede zehirli a yayıcıları için 0.4 Bq / cm

2

     ‘ yi geçmeyen katı cisimlerdir.

Sabit Bulaşma: 

      β ,γ yayıcıları ve düşük seviyede zehirleyici özelliğe sahip a yayıcıları için 4*10

      Bq / cm

2

       ‘ yi veya yüksek seviyede zehirleyici α yayıcıları ve diğer tüm α yayıcıları için 4*10

3

       Bq / cm

2

       ‘ yi geçmeyen katı cisimlerdir.

.SCO – II : Yüzeyi üzerinde sabit ve sabit olmayan bulaşma, SCO – I için belirlenen uygulanabilir sınırları aşan katı cisimlerdir. Endüstriyel paketler 3 alt grupta toplanabilir:

    1. Endüstriyel Paket Tip – I ( IP – 1 )
    2. Endüstriyel Paket Tip – II ( IP – 2 )
    3. Endüstriyel Paket Tip – III ( IP – 3 )

2. A TİPİ PAKETLER

Küçük fakat önemli aktiviteye sahip maddenin güvenli ve ekonomik taşınması için tasarlanmış paket tipidir.

  • A1 A Tipi Paketlerde özel formlu radyoaktif maddeler için izin verilen maksimum aktivite değerini,
  • A2 ise yine A Tipi Paketlerde özel formlu radyoaktif maddelerin haricindeki diğer radyoaktif maddeler için izin verilen maksimum aktivite değerlerini göstermektedir.

Bu tip paketlerin içeriklerinin toplam aktivitesi, içersindeki radyoaktif çekirdeklerin varlıklarına göre uygun olarak sınırlandırılmış olup; bu sınırlama özel formlu radyoaktif madde olup olmadığına bağlıdır. Bu limitler, radyoaktif maddenin çevreye yayılması sırasında dış radyasyonun ya da bulaşmanın en düşük seviyede olmasını sağlar.


 

3. B TİPİ PAKETLER

 

B Tipi Paketler, normal taşıma koşulları dışında ciddi kaza durumlarında taşıdığı radyoaktif maddenin açığa çıkmasını engelleyecek şekilde ve genellikle bir defa kullanılmak üzere tasarlanmış paket tipidir.

B Tipi Paketler tek taraflı onay B (U) ya da çok taraflı onay B (M) ile taşınır. Bunlar:

  1. B(U): Yalnız paket tasarımının yapıldığı ülkenin yetkili otoritesinin onayı yeterlidir.
  2. B(M): Paket tasarımının yapıldığı ülkenin yetkili otorite onayının yanı sıra; sevkiyatın geçtiği yol üzerindeki ülkelerle birlikte, sevkiyatın yapıldığı ülkenin yetkili otoritesinin de onayı gerekmektedir.

Bölünebilir Madde; taşıma sırasında kritiklik koşullarının kontrol edilebildiği paket tasarımlarının gerektiği U – 233, U – 235, Pu – 239, Pu – 241 ya da bunların bileşimleridir. Bölünebilir madde taşıyan B- Tipi Paketler bu sefer B(U)F veya B(M)F şeklinde ifade edilir.

B Tipi paket içeriklerine örnek olarak medikal ya da araştırma amaçlı radyoizotoplar, endüstriyel, medikal ya da araştırma amaçlı kaynaklar ile ışınlanmış ya da ışınlanmamış nükleer yakıtlar verilebilir.

RADYOAKTİF MADDE TAŞIYAN PAKETLERİN SINIFLANDIRILMASI

Radyoaktif madde paket ve kolileri taşıma indisi ( TI ) ve yüzey radyasyon seviyelerine göre;

  • BEYAZ Sınıf – I
  • SARI Sınıf – II
  • SARI Sınıf – III olmak üzere 3 gruba ayrılır.

Taşıma İndisi ( TI ): Radyoaktif madde taşıyan paketin veya paketlenmemiş LSA – I madde veya SCO – I ‘ in yüzeyindeki radyasyon seviyesi kontrolünün bir ölçüsüdür.

Taşıma indisi ( TI ); yüzeyden 1 m mesafede mrem / h olarak ölçülen radyasyon seviyesinin birimsiz değeridir.

RADYOAKTİF MADDE TAŞIYAN PAKETLERLE İLGİLİ TALİMATLAR

Radyoaktif maddeleri içeren paketler, paketin yüzeyindeki ve paketten 1 m mesafedeki radyasyon seviyesine göre 3 gruba ayrılmaktadır. Bunlar sırasıyla şöyledir:

Beyaz – I ile etiketlenmiş paketler için, paket yüzeyindeki maksimum radyasyon seviyesi ; 0.5 mrem / h’ i aşmamalıdır. Sarı – II ile etiketlenmiş paketler için, paket yüzeyindeki radyasyon seviyesi; 0.5 mrem / h ‘ den büyük, 50 mrem / h’ den küçük olmalıdır.

Bunların paket yüzeyinden 1 m mesafedeki radyasyon seviyesi; 1 mrem / h’ i aşmamalıdır.

Sarı -III ile etiketlenmiş paketler için paket yüzeyindeki radyasyon seviyesi; 50 mrem / h ‘ den büyük, 200 mrem / h ‘ den küçük olmalıdır.

 

Paket yüzeyinden 1 m mesafedeki radyasyon seviyesi ise; 10 mrem / h ‘ i geçmemelidir.


PLAKALAMA:

Adi paket dışında radyoaktif paket taşıyan büyük taşıma kabı ve tankların görünür yüzlerine model ve boyutları aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi olan plakalar yapıştırılır.


Birleşmiş Milletler Radyoaktif Madde Plakası

 

Kaynak: taek.gov.tr